Bor a wątroba i nerki: czy to bezpieczne?
Bor jest coraz częściej obecny w suplementach dla mężczyzn i sportowców. Skoro trafia do organizmu w kapsułkach, warto wiedzieć, jak wpływa na narządy odpowiedzialne za oczyszczanie — wątrobę i nerki. Redakcja przeanalizowała dane toksykologiczne i kliniczne.
Jak organizm radzi sobie z borem
Bor przyjęty doustnie, niezależnie od tego, czy pochodzi z jedzenia, wody, czy z kapsułki, wchłania się z przewodu pokarmowego niemal w całości. We krwi występuje głównie jako kwas borowy, który nie wiąże się mocno z białkami i łatwo przenika do płynów ustrojowych.
Co istotne dla tematu tego artykułu, bor praktycznie nie podlega przemianom w wątrobie. Nie jest metabolizowany do aktywnych ani toksycznych pochodnych, jak wiele leków. Organizm traktuje go raczej jak prosty związek nieorganiczny, który należy wydalić.
Główną drogą eliminacji są nerki — ponad 90% przyjętej dawki opuszcza organizm z moczem. Okres półtrwania u ludzi z prawidłową funkcją nerek wynosi zwykle mniej niż dobę, dlatego bor nie kumuluje się w znaczącym stopniu przy umiarkowanym spożyciu.
Z tej fizjologii wynika prosty wniosek: to nerki, a nie wątroba, są narządem, który decyduje o bezpieczeństwie suplementacji boru.
Wątroba: czy jest się czego obawiać
W dostępnej literaturze brakuje doniesień, by bor w dawkach spotykanych w suplementach diety uszkadzał wątrobę u ludzi. Nie opisuje się go jako przyczyny polekowego uszkodzenia wątroby, a brak metabolizmu wątrobowego dodatkowo zmniejsza takie ryzyko.
W badaniach klinicznych z dawkami do około 10 mg dziennie nie raportowano istotnych zmian enzymów wątrobowych. Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że badania były krótkie i nie projektowano ich z myślą o ocenie wątroby.
W przypadkach ostrych zatruć kwasem borowym, np. po przypadkowym spożyciu środków owadobójczych czy antyseptyków, obraz kliniczny zdominowany jest przez objawy żołądkowo-jelitowe, skórne i neurologiczne. Uszkodzenie wątroby nie jest typowym elementem tego obrazu.
Dla osób z chorobami wątroby największym zagrożeniem jest więc nie sam bor, lecz złożone preparaty „na testosteron”, w których bor występuje obok ekstraktów roślinnych o słabo zbadanym profilu bezpieczeństwa.
Nerki: gdzie leży realne ryzyko
Skoro nerki usuwają niemal cały bor, ich wydolność bezpośrednio wpływa na jego stężenie we krwi. Przy przewlekłej chorobie nerek eliminacja zwalnia, a pierwiastek może się kumulować nawet przy dawkach, które dla zdrowej osoby są obojętne.
U zdrowych ludzi ostre uszkodzenie nerek opisywano głównie w przypadkach zatruć dużymi ilościami kwasu borowego, liczonymi w gramach, a nie w miligramach. W takich sytuacjach leczeniem z wyboru bywa hemodializa, która skutecznie usuwa bor z krwi.
Brak dowodów, by umiarkowana suplementacja szkodziła zdrowym nerkom. Jednocześnie nie ma żadnego uzasadnienia, by przyjmować bor osobom z obniżonym eGFR, po przeszczepie nerki czy dializowanym — korzyści są niepewne, a ryzyko kumulacji realne.
Warto też pamiętać o wodzie pitnej. W niektórych regionach jej naturalna zawartość boru jest wyższa, a WHO określa dla niej wartość wytyczną 2,4 mg/l. Przy wysokim spożyciu wody z takich źródeł dodatkowa suplementacja ma jeszcze mniej sensu.
Granice bezpieczeństwa i objawy nadmiaru
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ustalił górny tolerowany poziom spożycia boru na 10 mg dziennie dla dorosłych, z niższymi wartościami dla dzieci i młodzieży. Limit wyprowadzono z danych o toksyczności reprodukcyjnej i rozwojowej u zwierząt, z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa.
| Sytuacja | Ocena ryzyka dla wątroby | Ocena ryzyka dla nerek |
|---|---|---|
| Dieta bogata w warzywa i owoce | Brak | Brak |
| Suplement do 10 mg/dzień, zdrowa osoba | Brak danych o szkodliwości | Brak danych o szkodliwości |
| Przewlekła choroba nerek | Niskie | Ryzyko kumulacji — unikać |
| Ostre zatrucie kwasem borowym | Niecharakterystyczne | Możliwe ostre uszkodzenie |
Objawy nadmiaru boru są niespecyficzne i mogą łatwo zostać przeoczone:
- nudności, wymioty, biegunka,
- bóle głowy i rozdrażnienie,
- zaczerwienienie i łuszczenie się skóry,
- przy ciężkim zatruciu — drgawki i zaburzenia świadomości.
Przy podejrzeniu zatrucia należy pilnie skontaktować się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.
Praktyczne zasady dla trenujących
Jeśli jesteś zdrowy i chcesz stosować bor, trzymaj łączną podaż z suplementów poniżej limitu EFSA. Pamiętaj, że bor bywa obecny w multiwitaminach i preparatach na stawy, więc dawki się sumują.
Wybieraj produkty jednoskładnikowe z jasno podaną zawartością boru elementarnego, a nie samego związku. „100 mg cytrynianu boru” to zupełnie inna ilość niż „100 mg boru”.
Przy okresowych badaniach krwi warto sprawdzić kreatyninę i eGFR, a u osób z dużą masą mięśniową — także cystatynę C, która lepiej odzwierciedla funkcję nerek. Jeśli wyniki są nieprawidłowe, suplementację należy przerwać i skonsultować się z lekarzem.
Sportowcy walczący o wagę, którzy stosują ostre cięcia wody, dodatkowo obciążają nerki. W takim okresie rozsądnie jest ograniczyć wszystkie zbędne suplementy.
Wnioski redakcji
Bor nie jest metabolizowany w wątrobie, a w dawkach suplementacyjnych nie ma dowodów na jej uszkadzanie. Kluczowym narządem jest nerka, która odpowiada za jego wydalanie.
Dla zdrowych osób spożycie do 10 mg dziennie mieści się w granicach uznanych przez EFSA za bezpieczne. Osoby z chorobami nerek powinny unikać suplementacji.
Ostre zatrucia dotyczą dawek wielokrotnie wyższych niż w suplementach, ale dowodzą, że „naturalne” nie znaczy „bez limitu”.
Polecamy także nasze artykuły o tym, czy bor ma sens w okresie budowania masy, o badaniach funkcji nerek u sportowców oraz o bezpieczeństwie suplementów mineralnych.
Bibliografia
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Opinion related to the Tolerable Upper Intake Level of Boron (Sodium Borate and Boric Acid). EFSA J. 2004;80:1–22.
- Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington (DC): National Academy Press; 2001.
- Pizzorno L. Nothing boring about boron. Integr Med (Encinitas). 2015;14(4):35–48.
- Litovitz TL, Klein-Schwartz W, Oderda GM, Matyunas NJ, Wiley CA, Gorman RL. Clinical manifestations of toxicity in a series of 784 boric acid ingestions. Am J Emerg Med. 1988;6(3):209–213.
- Murray FJ. A human health risk assessment of boron (boric acid and borax) in drinking water. Regul Toxicol Pharmacol. 1995;22(3):221–230.
- World Health Organization. Guidelines for Drinking-water Quality. 4th ed. Geneva: WHO; 2017.
- Naghii MR, Mofid M, Asgari AR, Hedayati M, Daneshpour MS. Comparative effects of daily and weekly boron supplementation on plasma steroid hormones and proinflammatory cytokines. J Trace Elem Med Biol. 2011;25(1):54–58.
