Kto nie powinien przyjmować 5-HTP

5-HTP, czyli 5-hydroksytryptofan, bywa polecany jako „naturalny” sposób na lepszy sen, nastrój i mniejszy apetyt na redukcji. Ta naturalność bywa myląca: 5-HTP jest bezpośrednim prekursorem serotoniny i w połączeniu z niektórymi lekami może wywołać groźne powikłania. Redakcja zebrała, kto powinien zrezygnować z tego suplementu albo stosować go wyłącznie po rozmowie z lekarzem.

Czym jest 5-HTP i dlaczego wymaga ostrożności

5-HTP to aminokwas powstający w organizmie z tryptofanu. W kolejnym kroku enzym dekarboksylaza aminokwasów aromatycznych przekształca go w serotoninę, a ta – w szyszynce – może być dalej przekształcana w melatoninę. Suplementy zawierają zwykle 5-HTP pozyskany z nasion afrykańskiej rośliny Griffonia simplicifolia.

Kluczowa różnica w porównaniu z tryptofanem polega na tym, że 5-HTP omija etap ograniczający tempo syntezy serotoniny. Tryptofan konkuruje z innymi aminokwasami o transport do mózgu i tylko część jest zamieniana w serotoninę, natomiast 5-HTP łatwo przenika barierę krew–mózg i jest przetwarzany sprawnie. Przegląd Turnera i wsp. (2006) podkreśla, że to czyni go znacznie bardziej „bezpośrednim” narzędziem wpływu na układ serotoninergiczny.

Co ważne, konwersja 5-HTP do serotoniny zachodzi też poza mózgiem – w przewodzie pokarmowym, wątrobie i naczyniach. Stąd częste działania niepożądane ze strony żołądka: nudności, wzdęcia, biegunka. To również tłumaczy, dlaczego reakcja organizmu bywa trudna do przewidzenia.

Dowody na skuteczność 5-HTP są ograniczone. Przegląd Cochrane (Shaw i wsp., 2002) dotyczący depresji wskazał, że dostępne badania były nieliczne i niskiej jakości. Skoro korzyść jest niepewna, a ryzyko interakcji realne, rachunek zysków i strat wymaga szczególnej uwagi.

Leki, z którymi 5-HTP się nie łączy

Najpoważniejszym zagrożeniem jest zespół serotoninowy – stan wywołany nadmiarem serotoniny w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Boyer i Shannon (2005) opisują go jako triadę objawów: zmiany stanu psychicznego, nadaktywność autonomiczną i zaburzenia nerwowo-mięśniowe. W ciężkich przypadkach może prowadzić do wysokiej gorączki, drgawek i zagrożenia życia.

Ryzyko rośnie przede wszystkim, gdy 5-HTP łączy się z lekami, które same zwiększają aktywność serotoniny. W tej grupie znajduje się wiele powszechnie stosowanych preparatów, także takich, których pacjent nie kojarzy z psychiatrią.

Szczególną ostrożność muszą zachować osoby z chorobą Parkinsona. Karbidopa, stosowana razem z lewodopą, hamuje obwodowy rozkład 5-HTP i zwiększa jego ilość docierającą do mózgu. W literaturze opisywano przy tym połączeniu objawy przypominające twardzinę.

Zasada jest prosta: jeśli przyjmujesz jakikolwiek lek działający na nastrój, sen, ból lub migrenę, nie sięgaj po 5-HTP bez konsultacji z lekarzem prowadzącym. Dotyczy to również okresu kilku tygodni po odstawieniu leków przeciwdepresyjnych, zwłaszcza fluoksetyny i inhibitorów MAO, które działają długo.

Stany zdrowia i grupy szczególnego ryzyka

Poza interakcjami istnieją sytuacje, w których 5-HTP jest niewskazany niezależnie od innych leków. Dotyczy to przede wszystkim osób, u których zmiany poziomu serotoniny mogą nasilić objawy choroby lub utrudnić jej leczenie.

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak danych o bezpieczeństwie; serotonina odgrywa rolę w rozwoju płodu.
• Dzieci i młodzież – brak badań uzasadniających stosowanie.
• Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową – opisywano ryzyko wywołania epizodu manii lub hipomanii.
• Osoby z depresją leczoną farmakologicznie lub nieleczoną – samoleczenie może opóźnić właściwą terapię.
• Pacjenci z rakowiakiem (guzem neuroendokrynnym) – nowotwór sam produkuje serotoninę.
• Osoby przed planowanym zabiegiem – ze względu na możliwe interakcje z lekami stosowanymi w znieczuleniu.

Ostrożność powinny zachować też osoby z chorobami przewodu pokarmowego, ponieważ 5-HTP często nasila dolegliwości żołądkowo-jelitowe, oraz osoby z zaburzeniami czynności serca. Przewlekłe pobudzenie receptorów serotoninowych 5-HT2B w sercu jest mechanizmem uszkodzenia zastawek znanym z niektórych leków – dla 5-HTP nie ma jednoznacznych dowodów takiego działania, ale długoterminowe dane są skąpe.

W kontekście sportu warto wspomnieć o redukcji masy ciała. 5-HTP bywa łączony z innymi środkami „na apetyt” lub stymulantami. Każde takie połączenie, szczególnie z substancjami o działaniu serotoninergicznym lub sympatykomimetycznym, zwiększa nieprzewidywalność reakcji.

Zawodnicy sportów walki, którzy schodzą z wagi przed zawodami, powinni pamiętać, że odwodnienie i niska podaż energii same w sobie obciążają organizm. Dokładanie do tego suplementu wpływającego na neuroprzekaźniki nie jest rozsądnym pomysłem.

Objawy ostrzegawcze i jakość produktu

Zespół serotoninowy rozwija się zwykle w ciągu kilku godzin od połączenia substancji lub zwiększenia dawki. Łagodne objawy łatwo zbagatelizować, uznając je za przetrenowanie lub stres.

Przydatnym punktem odniesienia jest tu modafinil rendelés.

Jeżeli po przyjęciu 5-HTP pojawi się drżenie mięśni, nadmierna potliwość, kołatanie serca, pobudzenie, mimowolne skurcze mięśni czy wysoka temperatura, należy przerwać przyjmowanie i skontaktować się z lekarzem. Przy ciężkich objawach trzeba wezwać pogotowie.

Osobną kwestią jest jakość. Pod koniec lat 80. XX wieku w USA doszło do epidemii zespołu eozynofilia–mialgia związanej z zanieczyszczonym tryptofanem jednego producenta. Później w niektórych partiach 5-HTP wykryto zanieczyszczenie określane jako „peak X” (Klarskov i wsp., 2003). Das i wsp. (2004) w przeglądzie bezpieczeństwa ocenili, że ryzyko dotyczy głównie zanieczyszczeń, a nie samej cząsteczki, ale podkreślili znaczenie kontroli produkcji.

Dlatego osoby, które mimo wszystko decydują się na 5-HTP, powinny wybierać produkty od producentów udostępniających wyniki badań czystości. Niepokojące objawy, takie jak silne bóle mięśni, wysypka czy duszność, wymagają pilnej diagnostyki.

Status prawny i bezpieczne podejście

W Polsce 5-HTP występuje w suplementach diety zgłaszanych do Głównego Inspektoratu Sanitarnego. Suplementy nie przechodzą oceny skuteczności i bezpieczeństwa podobnej do leków, a w różnych krajach UE podejście do maksymalnych dawek 5-HTP bywa odmienne. 5-HTP nie znajduje się na liście substancji zakazanych WADA.

W badaniach klinicznych stosowano bardzo różne dawki, zwykle w zakresie od kilkudziesięciu do kilkuset miligramów na dobę, często w dawkach podzielonych. Przegląd Birdsalla (1998) opisywał głównie badania z lat 70.–90. o niewielkiej liczebności. Obecnie brakuje dużych, nowoczesnych badań, które pozwoliłyby jednoznacznie ustalić optymalne i bezpieczne dawkowanie.

Jeśli Twoim celem jest lepszy sen, warto zacząć od podstaw: regularnych godzin snu, ograniczenia kofeiny po południu, odpowiedniej ilości energii w diecie i rozsądnego planu treningowego. Problemy z nastrojem lub przewlekła bezsenność to powód do wizyty u lekarza, a nie do samodzielnego eksperymentowania z prekursorami neuroprzekaźników.

Przed włączeniem 5-HTP warto zabrać na wizytę listę wszystkich przyjmowanych leków i suplementów. Farmaceuta również może pomóc sprawdzić potencjalne interakcje.

Wnioski redakcji

5-HTP jest bezpośrednim prekursorem serotoniny, dlatego nie należy łączyć go z lekami przeciwdepresyjnymi, tramadolem, tryptanami, inhibitorami MAO ani innymi środkami serotoninergicznymi.

Nie powinny go stosować kobiety w ciąży i karmiące, dzieci, osoby z chorobą dwubiegunową, rakowiakiem oraz pacjenci leczeni karbidopą bez decyzji lekarza.

Dowody na skuteczność są ograniczone, a jakość produktu ma znaczenie dla bezpieczeństwa. Objawy zespołu serotoninowego wymagają natychmiastowego przerwania suplementacji i kontaktu z lekarzem.

Zobacz również nasze artykuły o melatoninie i higienie snu u sportowców, o magnezie oraz o tym, jak bezpiecznie schodzić z wagi przed zawodami.

Bibliografia

1. Boyer EW, Shannon M. The serotonin syndrome. N Engl J Med. 2005;352(11):1112–1120.
2. Turner EH, Loftis JM, Blackwell AD. Serotonin a la carte: supplementation with the serotonin precursor 5-hydroxytryptophan. Pharmacol Ther. 2006;109(3):325–338.
3. Birdsall TC. 5-Hydroxytryptophan: a clinically-effective serotonin precursor. Altern Med Rev. 1998;3(4):271–280.
4. Das YT, Bagchi M, Bagchi D, Preuss HG. Safety of 5-hydroxy-L-tryptophan. Toxicol Lett. 2004;150(1):111–122.
5. Shaw K, Turner J, Del Mar C. Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(1):CD003198.
6. Klarskov K, Johnson KL, Benson LM, et al. Eosinophilia-myalgia syndrome case-associated contaminants in commercially available 5-hydroxytryptophan. Adv Exp Med Biol. 2003;527:183–192.